15 اثر توكّل در سلامت روان  

به طور كلی، توكّل بر خدای قادر عالم حكیم، سبب می شود فرد بر توانایی ها و استعدادهای خدادادی خویش اعتماد نماید و علاوه بر اینكه در موفقیت ها و پیروزی ها گرفتار غرور و خودپسندی نمی شود، در مشكلات و گرفتاری های احتمالی نیز درمانده و گرفتار اختلال در عملكرد نمی گردد و احساس ایستادگی و مقاومت در برابر مشكلات را پیدا می كند.

و این خود بهترین وسیله تأمین سلامت روانی فرد است. در ذیل، به نمونه ها و آثار توكّل بر سلامت و بهداشت روان مطابق آنچه از آموزه های دینی و سیره معصومان(علیهم السلام) استفاده می شود، به اجمال اشاره می‌شود: ـ برآورده شدن احساس نیاز به محبت در بالاترین سطح (متوكّل محبوب خداست.) «اِنَّ اللّهَ یحبُّ المتوكلّین.» (آل عمران: 159)

1ـ برآورده شدن احساس نیاز به تكیه گاه و اعتماد و دستیابی به احساس آرامش.

«و مَن یتوكَّل علىَ اللّه فهو حسبه.» (توكّل بر خدا باعث مى شود كه همه ابزارها از كارآیى لازم برخوردار شوند و كمبودها نیز به خوبى ترمیم و جبران گردند. (طلاق: 3)

2ـ رسیدن به بلوغ و رشدشناختی.

امام على(علیه السلام) در سجده چنین فرمود: «و اتوكَّلُ علیكَ توكّل مَن یعلم انّک على كلِ شىء قدیر»؛ بر تو توكل مى كنم توكّل كسى كه مى داند تو بر هر چیز توانا هستى. (محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 83، ص 227)

3ـ احساس مثبت و خوش بینی نسبت به توانایی انجام كار و تلاش فرد (داشتن امید و شكوفا شدن استعدادها).

در عین حال، در روایات اسلامى شدیداً این معنا نفى شده است كه مفهوم توكل «ترک استفاده از اسباب وسایل عادى» باشد.  مرد عربى در حضور پیامبر(صلى الله علیه وآله) شتر خود را رها كرد و گفت: «توكلتُ على اللّه!» پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: «اِعقِلها و توكّل». (مولى محسن فیض كاشانى، المحجة البیضاء، ج 7، ص 427 )

و نیز نقل شده است كه: پیامبر(صلى الله علیه وآله) هنگامى كه مى خواست از مكّه به مدینه هجرت كند، هرگز آشكارا و بدون نقشه و برنامه و با گفتن «توكلت على الله» حركت نكرد، بلكه براى اغفال دشمن، از یک سو دستور داد حضرت على(علیه السلام) تا صبح در بسترش بخوابد و از سوى دیگر، شبانه به طور مخفى از مكه بیرون آمد. قال الصادق(علیه السلام): ابىَ اللّهُ ان یجرى الاشیاء الا باسباب فجَعَلَ لكلِّ شىءُ سبباً». (محمّدبن یعقوب كلینى، كافی، ج 1، ص 183، حدیث 7)

4ـ ازدیاد ایمان و اعتقاد قلبی.

خداوند می فرماید:«و على الله فلیتوكّل المۆمنون» (آل عمران: 122) ؛ افراد با ایمان تنها باید بر خدا توكل كنند. توكّل لازمه جداناشدنى ایمان است. «و علىَ اللّه فتوكلّوا اِن كنتم مُۆمنین» (مائده: 23) بر خدا توكل كنید اگر ایمان دارید. «اِنّما المۆمنون الّذین اذا ذُكر اللّهُ وجِلت قلوبهُم و اذا تُلیت علیهم آیاته زادتهم ایماناً و على ربّهم یتوكلّون. (انفال: 2) توكّل و اعتماد به خداوند یكى ازصفات بارز مۆمنان است.

كسانی كه در محبت دنیا غرق شده اند در همان گرداب خواسته های دنیوی خود دست و پا می زنند و هر لحظه احساس خطر می كنند و به این و آن متمسّک می شوند به زرق و برق دنیا تكیه می كنند تا از اضطراب برهند، ولی نمی توانند

5ـ افزایش هوشمندی.

امام على(علیه السلام) مى فرمایند: «مَن توكّل علَى اللّهِ اضائت له الشبهات و...» كسى كه بر خدا توكّل كند تاریكى شبهات براى او روشن مى شود و اسباب پیروزى او فراهم مى گردد و از مشكلات رهایى مى یابد. (ر.ک: شرح غرر، ج 5، ص 72ـ414)

6 ـ افزون شدن سعی و تلاش فرد (توكّل وسیله نیرومندی و توانمندی فرد می شود).

رسول اكرم(صلى الله علیه وآله): «مَن سَره ان یكونَ اقوىَ الناسِ فلیتوكّل علىَ اللّه» ؛ كسى كه دوست دارد قوى ترین مردم باشد بر خدا توكل كند. (علاءالدین على المتقى بن حسام، كنزالعمال، ج 3، ص 101)

7ـ دریافت این مطلب كه دیگران نمی توانند ضرری به او بزنند. (رهایی از ترس)

پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) از جبرئیل سۆال كرد: «ماالتوكلُ على اللّهِ عزّوجل؟» عرض كرد: «العلمُ باَنَّ المخلوقَ لا یضرُّ و لا ینفعُ و لا یعطى و لا یمنع و استعمالُ الیأسِ مِن الخلق»؛ حقیقت توكل علم و آگاهى به این است كه مخلوق نمى تواند زیانى برساند و نه سودى و نه چیزى ببخشد و نه از او باز دارد. (محمّدباقر مجلسى، پیشین، ج 6، ص 138)

8-شناخت این موضوع كه دیگران نیز سودی به حال او ندارند. (رهایی از وابستگی و دل بستگی ذلیلانه)

در دعا آمده : «و اَنتَ الذى ازالت الاغیارَ عَن قلوبِ اولیائكَ حتى لم یحبّوا سواك و لم یلجئوا الى غیركَ.» (شیخ عباس قمى، پیشین، فرازى از «دعاى عرفه»).

9ـ امیدواری به لطف و بخشش الهی.

امیرالمۆمنین(علیه السلام) می‌فرماید: «كیف اخافُ و انتَ اَملَى و كیف اُضام و انت مُتكّلى» چگونه بترسم در حالى كه تو امید منى؟ و چگونه مقهور شوم، در حالى كه تو تكیه گاه منى؟» (محمّدباقر مجلسى، بحار الانوار، ج 91، ص 229)